Yazarlık terimleri sözlüğü

Yazarlık terimleri, bir hikâyenin nasıl kurulduğunu konuşmak için kullanılan ortak kelimelerdir: anlatıcı, bakış açısı, olay örgüsü, çatışma, sahne, tempo. Bu sözlükte 50 genel kurgu ve edebiyat terimi alfabetik sırayla, ardından Story Circle’da birlikte yazarken karşına çıkacak 27 terim (bölüm yuvası, dal, yol, ağaç kipi, Story Coin) kısa tanımlarıyla yer alıyor.

Son güncelleme: 22 Eylül 2026

Alt metin

Bir sahnede açıkça söylenmeyen ama okurun sezdiği anlam. İki karakter hava durumundan konuşurken aslında ayrılığı konuşuyorsa, asıl konu alt metindedir.

Alt tür

Bir kurgu türünün kendi kuralları olan daha dar kolu: polisiyenin içinde kapalı oda gizemi, fantastiğin içinde kentsel fantastik gibi. Alt tür okura ana türden daha belirli bir söz verir.

Anlatıcı

Hikâyeyi okura aktaran ses. Anlatıcı yazarın kendisi değildir; olayların içinde yer alan bir karakter de olabilir, olayların dışında duran bir göz de.

Antagonist (karşıt karakter)

Başkarakterin isteğine karşı duran güç. Çoğu zaman bir kişidir; ama bir kurum, doğa ya da başkarakterin kendi korkusu da antagonist olabilir.

Arketip

Farklı kültürlerin hikâyelerinde tekrar tekrar karşılaşılan tanıdık karakter ya da durum kalıbı: bilge yol gösterici, düzenbaz, evden yola çıkan kahraman. Arketip bir başlangıç noktasıdır; karakteri kendine özgü kılan ayrıntılardır.

Atmosfer

Bir sahnenin ya da metnin okurda uyandırdığı genel duygu: tekinsizlik, huzur, gerilim. Mekânla, ışıkla, sesle ve cümlelerin ritmiyle kurulur.

Bakış açısı

Hikâyenin kimin gözünden ve ne kadar bilgiyle anlatıldığı. En yaygınları birinci tekil, üçüncü tekil sınırlı ve ilahi bakış açısıdır; seçilen bakış açısı okurun neyi bilip neyi bilemeyeceğini belirler.

Başkarakter

Hikâyenin etrafında döndüğü, isteği olay örgüsünü ileri iten karakter; protagonist ya da kahraman da denir. Başkarakterin iyi biri olması gerekmez, okurun onu izlemek istemesi yeter.

Bilinç akışı

Karakterin düşüncelerini, çağrışımlarını ve duyumlarını düzenlenmemiş bir akış hâlinde aktaran anlatım tekniği. Cümleler mantık sırasını değil, zihnin bir şeyden ötekine atlayışını izler.

Birinci tekil anlatım

Anlatıcının “ben” diye konuştuğu, hikâyeyi yaşayan karakterin ağzından yapılan anlatım. Okuru karaktere çok yaklaştırır, ama anlatıcının görmediği hiçbir şeyi gösteremez.

Cliffhanger

Bir bölümün ya da hikâyenin, gerilimin en yüksek anında sonuç gösterilmeden bitirilmesi. Okuru bir sonraki bölüme iter; birlikte yazılan bir kitapta bir sonraki bölümü yazacak kişiye de hazır bir başlangıç bırakır.

Çatışma

Karakterin istediği ile önündeki engel arasındaki gerilim; olay örgüsünü hareket ettiren şey. Çatışma başka bir kişiyle, toplumla, doğayla ya da karakterin kendi içiyle olabilir.

Çehov’un silahı

Hikâyede dikkat çekilen her ayrıntının sonradan bir işe yaraması gerektiği ilkesi. Anton Çehov’a atfedilen öğüde göre, ilk perdede duvarda asılı gösterilen tüfek oyun bitmeden ateşlenmelidir.

Dallanan anlatı

Hikâyenin bir ya da daha çok noktada ayrılıp farklı yollarla sürdüğü yapı. Ayrılma noktaları çoğunlukla okurun seçimidir; yol sayısı hızla katlandığı için bazı dallar yeniden birleştirilir ya da erken bir sonla kapatılır.

Diyalog

Karakterlerin karşılıklı konuşması. İyi diyalog bilgi aktarmaktan çok karakteri gösterir ve çatışmayı ilerletir; kimse gerçek hayattaki gibi konuşmaz, ama öyle konuşuyormuş gibi okunur.

Doruk noktası

Çatışmanın en yüksek gerilime ulaştığı ve hiçbir şeyin artık eskisi gibi olamayacağı an; klimaks da denir. Başkarakterin en zor kararı genellikle burada verilir.

Dünya kurma

Hikâyenin geçtiği evrenin coğrafyasını, tarihini, kurallarını ve toplumunu tasarlama işi. En çok fantastik ve bilimkurguda konuşulur; okura dünyanın tamamı değil, hikâyenin ihtiyaç duyduğu kadarı gösterilir.

Epilog

Hikâyenin asıl sonundan sonra gelen, olayların sonuçlarını ya da karakterlerin sonraki hâlini gösteren kısa bölüm.

Fan kurgu

Hayranların, var olan bir eserin karakterleri ya da dünyası üzerine yazdığı yeni hikâye; hayran kurgusu ya da fanfic da denir. Kaynak eser çoğunlukla bir kitap, dizi, film ya da oyundur. Story Circle’da fan kurgu olarak açılan bir kitap, dayandığı kaynak eseri belirtir.

Geriye dönüş

Anlatının şimdiki zamanını kesip daha önce yaşanmış bir olayı gösteren sahne; flashback da denir. Çoğunlukla bir karakterin bugünkü davranışının nedenini okura vermek için kullanılır.

Göster, anlatma

Bir duyguyu ya da özelliği adıyla söylemek yerine okurun onu davranıştan, ayrıntıdan ve diyalogdan çıkarmasını sağlama ilkesi. “Korkmuştu” demek anlatmaktır; durmadan titreyen bir eli göstermek göstermektir.

Güvenilmez anlatıcı

Anlattıklarına tam olarak inanılamayan anlatıcı: yalan söylüyor, yanılıyor ya da olanı çarpıtıyor olabilir. Okur gerçeği, anlatıcının söyledikleriyle hikâyenin gösterdikleri arasındaki farktan çıkarır.

İç monolog

Karakterin kendi kendine düşündüklerinin doğrudan, çoğu zaman birinci tekille aktarılması. Bilinç akışından daha düzenlidir: düşünce artık cümle hâline gelmiştir.

İlahi bakış açısı

Bütün karakterlerin düşüncelerini, geçmişini ve geleceğini bilen, olayların dışında duran anlatıcının bakış açısı; tanrısal ya da her şeyi bilen anlatıcı da denir. Karakterler arasında serbestçe dolaşmayı sağlar, ama hiçbirine birinci tekil kadar yaklaşamaz.

İlk taslak

Bir metnin baştan sona ilk kez yazılmış, henüz düzeltilmemiş hâli. İlk taslağın işi iyi olmak değil, var olmaktır; düzeltme ancak ortada bir metin varken yapılabilir.

İnteraktif kurgu

Okurun seçimleriyle akışı değişen hikâye; interaktif hikâye, seçimli ya da etkileşimli hikâye de denir. Basılı kitapta “kendi maceranı seç” kitaplarıyla, ekranda metin oyunlarıyla ve dallanan anlatılarla bilinir.

Kanca

Metnin başında okurun merakını yakalayıp okumayı sürdürmesini sağlayan cümle, soru ya da durum. İlk cümle, ilk paragraf ve her bölüm sonu birer kanca fırsatıdır.

Kanon

Bir kurgu evreninde resmî olarak kabul edilen olaylar ve bilgiler bütünü. Özellikle fan kurguda, kaynak eserde gerçekten geçenleri hayranların sonradan eklediklerinden ayırmak için kullanılır.

Karakter gelişimi

Bir karakterin hikâye boyunca yaşadığı iç değişim; karakter yayı da denir. Bir şeye inanarak yola çıkan karakter, olayların baskısıyla o inancı değiştirir ya da bedeli ne olursa olsun korur.

Kısa hikâye (öykü)

Tek bir olay ya da an etrafında kurulan, az sayıda karakterle yürüyen kısa düzyazı kurgu. Romandan farkı yalnız uzunluk değil, odaktır: öykü tek bir etkiye yönelir.

Klişe

Çok kullanıldığı için etkisini yitirmiş ifade, karakter ya da olay: “kalbi yerinden fırlayacaktı”, son anda yetişen kurtarıcı. Klişe kendi başına yasak değildir; okurun bir sonraki adımı önceden bilmesine yol açtığında zarar verir.

Motivasyon

Bir karakteri harekete geçiren istek ya da ihtiyaç. Okur bir karakterin ne istediğini ve neden istediğini bildiğinde, verdiği kararları inandırıcı bulur.

Olay örgüsü

Hikâyedeki olayların birbirine neden-sonuç bağıyla bağlanmış dizisi; kurgu ya da entrika da denir. E. M. Forster’ın bilinen örneğiyle: kralın, ardından kraliçenin ölmesi bir olaylar dizisidir; kraliçenin kralın acısından ölmesi bir olay örgüsüdür.

Önceden sezdirme

İleride olacak bir olayın küçük bir ipucuyla önceden hissettirilmesi; öngörü ya da foreshadowing da denir. İyi yapıldığında sonuç okuru şaşırtır, ama geriye bakınca kaçınılmaz görünür.

Öncül

Hikâyenin tek cümleyle anlatılabilen temel durumu: kim, ne istiyor, önünde ne duruyor. Çoğu zaman “ya … olsaydı?” sorusuyla kurulur; öncül henüz olay örgüsü değildir, onun tohumudur.

Planlayan ve keşfeden yazar

Yazmaya başlamadan olay örgüsünü ayrıntılı çıkaran yazar ile hikâyeyi yazarken keşfeden yazar arasındaki ayrım; İngilizcede plotter ve pantser. Çoğu yazar ikisinin arasında bir yerde durur.

Prolog

Asıl hikâyeden önce gelen, çoğunlukla başka bir zamanda ya da başka bir bakış açısından yazılmış giriş bölümü. Okura sonradan anlam kazanacak bir bilgi ya da merak bırakır.

Revizyon

Bitmiş bir taslağı yeniden okuyup yapısını, sahnelerini ve cümlelerini düzeltme işi. Revizyon yazım hatası ayıklamaktan geniştir; bir sahneyi çıkarmak ya da yerini değiştirmek de revizyondur.

Roman

Birden çok olay örgüsünü, çok sayıda karakteri ve uzun bir zamanı taşıyabilen uzun düzyazı kurgu. Bölümlere ayrılır ve birden çok oturumda okunmak üzere yazılır.

Sahne

Tek bir yerde ve kesintisiz bir zamanda geçen, içinde bir şeyin değiştiği hikâye birimi. Sahnenin sonunda karakterin durumu başındakiyle aynıysa, o sahne hikâyeyi ilerletmiyordur.

Serim, düğüm, çözüm

Klasik hikâye yapısının üç bölümü: serimde kişiler ve durum tanıtılır, düğümde çatışma büyür, çözümde sonuca bağlanır. Okulda giriş, gelişme ve sonuç diye de öğretilir.

Tema

Hikâyenin olayların altında söylediği genel ve soyut fikir: yalnızlık, adalet, büyümenin bedeli. Tema çoğu zaman açıkça söylenmez; olaylardan ve karakterlerin kararlarından çıkar.

Tempo

Hikâyenin okura hızlı ya da yavaş akıyormuş gibi gelmesi. Kısa sahneler, diyalog ve eylem tempoyu artırır; betimleme, iç düşünce ve özetleyen anlatım yavaşlatır.

Tür

Okura belirli bir deneyim vaat eden kurgu kategorisi: polisiye bir çözüm, korku bir tedirginlik, romantik kurgu bir ilişki vaat eder. Tür, okurun beklentisini ve yazarın uyacağı ya da bilerek bozacağı kuralları belirler.

Üçüncü tekil sınırlı anlatım

Anlatıcının karakterlerden “o” diye söz ettiği, ama yalnız tek bir karakterin gördüklerini ve düşündüklerini bildiği anlatım. Birinci tekilin yakınlığını üçüncü tekilin esnekliğiyle birleştirir.

Üslup

Bir yazarı ya da metni tanınır kılan dil kullanımı: kelime seçimi, cümle uzunluğu, ritim ve imgeler; anlatı sesi de denir. Aynı olay iki farklı üslupla anlatıldığında bambaşka okunur.

Yan karakter

Başkarakter olmayan ama hikâyede işi olan karakter: yardım eder, engel olur ya da başkarakterin başka bir yüzünü gösterir. İyi bir yan karakterin kendi isteği vardır.

Yazar tıkanması

Yazmak isteyip yazamama durumu; İngilizcede writer’s block. Çoğu zaman ilham eksikliğinden değil, hikâyede verilmemiş bir karardan ya da kusursuz yazma baskısından kaynaklanır.

Yazma istemi

Yazmaya başlamak için verilen kısa bir durum, soru ya da ilk cümle; prompt da denir. Amacı sayfayı doldurmak değil, ilk kararı kolaylaştırmaktır.

Zaman ve mekân

Hikâyenin nerede ve ne zaman geçtiği, karakterlerin içinde yaşadığı toplumsal dünya dahil. Neyin mümkün olduğunu belirler: aynı tartışma bir hastane koridorunda ve bir düğünde bambaşka geçer.